مواد شیمیایی

   یک ماده شیمیایی ترکیب و فرمول ثابتی دارد و جز با شکستن پیوند شیمیایی بین اتم های آن، به ماده دیگری تبدیل نمی شود. اما به طور کلی مواد شیمیایی (Chemical substances) به موادی گفته می شود که معمولا از طریق سنتز شیمیایی یا مواد اولیه طبیعی تهیه می شوند. مواد شیمیایی به طور عمده به دو گروه مواد آلی و مواد معدنی تقسیم می شوند. مواد آلی ترکیبات کربنی هستند که غالبا حاوی هیدروژن یا هالوژن به علاوه عناصر دیگر هستند. مواد معدنی معمولا شامل عناصر دیگر جدول تناوبی هستند اگرچه کربن در برخی ترکیبات معدنی نقش عمده ای دارد.

  با تخمین بیش از ۵ میلیون ترکیب آلی طبیعی یا سنتزی و با افزایش روزانه این تعداد با پژوهش ­ها و اکتشاف­ های جدید، تنوع و تعداد مواد شیمیایی بسیار زیاد است. مواد شیمیایی در گستره وسیعی از صنایع مولد کالاهای مصرفی، غیر مصرفی و پژوهشی کاربرد دارند. علی رغم تاثیر فزاینده مواد شیمیایی در بالا بردن سطح کیفی زندگی، اثرات سوء آنها بر محیط زیست و خطرات ناشی از در معرض مواد شیمیایی قرار گرفتن و استفاده از آنها بر سلامت موجودات زنده و انسان، بسیار جدی ست. بنابراین آشنایی با خطرهایی که از لحاظ ایمنی این مواد ممکن است به وجود آورند، امری ضروری است.

نشانه های و علائم خطرات مواد شیمیایی

   افرادی که به صورت مستقیم با مواد شیمیایی سروکار دارند، باید بدانند که چه خطرهایی از سوی مواد متوجه آنهاست و چگونه از نظر ایمنی، خود را در مقابل آنها مصون نگه دارند. بنابراین از سوی نهادهای علمی و موسسه های استاندارد توصیه هایی برای نحوه کار با این مواد، نحوه نگه داری و حمل و نقل، خطرات و اثرات سوء این مواد ارائه شده است. کارخانه‌های تولید‌کننده‌ی مواد شیمیایی ملزم به درج نشانه‌های استاندارد جهت ارائه اطلاعات ایمنی یا خطر بر روی ظرف­ های محتوی مواد شیمیایی هستند.

  اغلب به جای نوشتن خواص خطرناک یک ماده بر روی برچسب آن، از نشانه ها و علایم استفاده می شود. شکل ۱ برخی نشانه ها همراه با توصیف آنها را نشان می دهد.

Chemical substances

                                                            شکل ۱- برخی علایم خطر مواد شیمیایی

   سازمان ایمنی و سلامت (Occupational Safety and Health Administration, OSHA) مقرر کرده است تا تمام سازندگان و فروشندگان مواد شیمیایی برگه اطلاعات ایمنی (Material Safety Data Sheet) برای مواد شیمیایی را تهیه کنند. اطلاعات MSDS باید در جای مناسبی و مکانی که با مواد شیمیایی سروکار دارند نگه داری شده و تمام اوقات در دسترس افراد قرار داشته باشد. جدول توصیفی برچسب گذاری خطرات (Risk, R) و ایمنی (Safety, S) مواد شیمیایی در ادامه آورده شده است. این اطلاعات جهت آگاه شدن از خطرات کار با مواد شیمیایی و رعایت نکات ایمنی است.

جدول ۱  توصیفی بر چسب گذاری خطرات (R) مواد شیمیایی

توصیفنشانهتوصیفنشانه
در صورت خشك بودن ماده قابل انفجار است.R2خطر انفجار ماده بر اثر ضربه، اصطكاك، حریق یا سایر منابع اشتعال و احتراقR1
خطر شدید انفجار بر اثر ضربه، اصطكاك، حریق یا سایر منابع اشتعال و احتراقR4خطر تشكیل تركیبات بسیار حساس انفجاری فلزی مادهR3
بر اثر حرارت دیدن ممكن است منفجر شود.R6خطر انفجار ماده در تماس یا بدون تماس با هواR5
ممكن است باعث ایجاد حریق شود.R8تماس با مواد قابل اشتعال ممكن است باعث ایجاد حریق شود.R7
امكان انفجار در صورت مخلوط شدن با مواد قابل اشتعالR10قابل اشتعالR9
بسیار قابل اشتعال است.R12به شدت قابل اشتعال است.R11
به شدت با آب واكنش می دهد.R15تماس با آب باعث آزاد شدن گازهای بسیار قابل اشتعال می شود.R14
امكان انفجار در صورت مخلوط شدن با مواد اكسید كنندهR17اشتعال خود به خود در هواR16
در هنگام استفاده امكان تشكیل مخلوط قابل اشتعال، انفجار بخار ماده با هواR19ممكن است تشكیل پر اكسید های قابل انفجار دهد.R18
در صورت استنشاق زیان آور می باشد.R21در صورت تماس با پوست زیان آور می باشد.R20
در صورت خوردن زیان آور می باشد.R23در صورت استنشاق سمی می باشد.R22
در صورت تماس با پوست سمی می باشد.R25در صورت خوردن سمی می باشد.R24
در صورت استنشاق بسیار سمی می باشد.R27در صورت تماس با پوست بسیار سمی است.R26
در صورت خوردن بسیار سمی می باشد.R29در اثر تماس با آب گازهای سمی آزاد می كند.R28
در هنگام استفاده ممكن است بسیار قابل اشتعال شود.R31در تماس با اسیدها باعث آزاد شدن گازهای سمی می شود.R30
در تماس با اسیدها باعث آزاد شدن گازهای بسیار سمی می شود.R33خطر ایجاد اثرات تجمعی مادهR32
باعث ایجاد سوختگی می شود.R35باعث ایجاد سوختگی شدید می شود.R34
باعث تحریك چشمها می شود.R37باعث تحریك دستگاه تنفسی می شود.R36
باعث تحریك پوست می شود.R39خطر ایجاد عوارض بسیار شدید برگشت ناپذیرR38
دلایل محدودی دال بر سرطانزا بودن ماده وجود دارد.R41خطر آسیب جدی به چشمهاR40
در صورت استنشاق ممكن است باعث ایجاد حساسیت شود.R43در صورت تماس پوستی ممكن است باعث ایجاد حساسیت شود.R42
خطر انفجار ماده بر اثر حرارت دیدن در محیط های بستهR45ممكن است باعث ایجاد سرطان شود.R44
ممكن است باعث ایجاد آسیب های ژنتیكی و وراثتی شود.R48در صورت تماس طولانی امكان خطر آسیب های شدید بهداشتیR46
در صورت استنشاق ممكن است باعث ایجاد سرطان شود.R50برای آبزیان بسیار سمی است.R49
برای آبزیان سمی است.R52برای آبزیان زیان آور می باشد.R51
ممكن است باعث ایجاد عوارض نامطلوب طولانی مدت در محیط های آبی شود.R54برای گیاهان سمی است.R53
برای حیوانات سمی است.R56برای موجودات خاكزی سمی است.R55
برای زنبورها سمی است.R58ممكن است باعث ایجاد عوارض نامطلوب طولانی مدت در محیط زیست شود.R57
برای لایه ازن خطر ناك می باشد.R60ممكن است باعث عدم عملكرد و آسیب دستگاه تولید مثل شود.R59
ممكن است برای جنین خطرناك باشد.R62امكان خطر عدم عملكرد و آسیب دستگاه تولید مثلR61
امكان خطر آسیب برای جنین وجود دارد.R64ممكن است برای كودكان شیر خوار زیان آور باشد.R63
زیان آور است. در صورت خوردن ممكن است باعث ایجاد آسیب ریوی شود.R66تماس بلند مدت با ماده ممكن است باعث خشكی و ترك خوردگی پوست شود.R65
بخارات ماده ممكن است باعث خواب آلودگی و سرگیجه شود.R68امكان ایجاد عوارض غیر قابل بازگشتR67

 

جدول ۲ توصیفی بر چسب گذاری ایمنی (S) مواد شیمیایی

توصیفسمبل
در محل بسته نگهداری كنید.S1
دور از دسترس كودكان نگهداری كنید.S2
در جای خنك نكهداری كنید.S3
دور از محل زندگی افراد نگهداری كنید.S4
محتویات را در زیر مایع مناسب که توسط سازنده مشخص می شود نگهداری كنید.S5
محتویات را در زیر آب نگهداری كنید.S5/1
محتویات را در زیر نفت خام نگهداری كنید.S5/2
محتویات را در زیر روغن پارافین نگهداری كنید .S5/3
ماده را زیر گاز خنثی كه توسط سازنده مشخص می شود نگهداری كنید.S6
زیر نیتروژن نگهداری كنید.S6/1
زیر آرگون نگهداری كنید.S6/2
ظروف را كاملا در بسته نگهداری كنید.S7
ظروف را در جای خشك نگهداری كنید.S8
ظروف را در محلی دارای تهویه عمومی مناسب نگهداری كنید.S9
ظروف را بصورت آب بندی شده نگهداری كنید.S12
دور از مواد غذایی ، نوشیدنی ها و غذای حیوانات نگهداری كنیدS13
دور از ( مواد ناسازگاری كه سازنده مشخص می كند ) نگهداری كنیدS14
دور از مواد احیاكننده ، مواد اسیدی و قلیاها تركیبات فلزات سنگین نگهداری كنیدS14/1
دور از مواد اكسید كننده ، مواد اسیدی و تركیبات فلزات سنگین نگهداری كنیدS14/2
دور از آهن نگهداری كنیدS14/3
دور از آب و قلیا ها نگهداری كنیدS 14/4
دور از اسیدها نگهداری كنیدS 14/5
دور از قلیا ها نگهداری كنیدS 14/6
دور از فلزات نگهداری كنیدS 14/7
دور از مواد اكسید كننده و مواد اسیدی نگهداری كنیدS 14/8
دور از مواد آلی قابل اشتعال نگهداری كنیدS 14/9
دور از اسیدها ، مواد احیاء كننده و مواد قابل اشتعال نگهداری كنید.S 14/10
دور از مواد قابل اشتعال نگهداری كنید.S 14/11
دور از حرارت نگهداری كنید.S 15
دور از منابع اشتعال نگهداری كنید - سیگاركشیدن ممنوع.S 16
دور از مواد قابل اشتعال (جامد) نگهداری كنید.S17
ظروف را با دقت حمل و باز نمائید.S 18
در هنگام كار از خوردن و آشامیدن بپرهیزید.S 20
در هنگام كار از استعمال دخانیات بپرهیزید.S 21
بخارات ماده را استنشاق نكنید.S 22
گازها ،بخار ، فیوم ، اسپری ماده را استنشاق نكنید.S 23
گاز ماده را استنشاق نكنید.S 23/1
بخار ماده را استنشاق نكنید.S 23/2
اسپری ماده را استنشاق نكنید.S 23/3
فیومهای ماده را استنشاق نكنید.S 23/4
بخار و اسپری ماده را استنشاق نكنید.S 23/5
از تماس ماده با پوست خودداری كنید.S 24
از تماس ماده با چشمها خودداری كنید.S 25
در صورت تماس ماده با چشم، چشمها را با آب فراوان بشوئید و سپس به پزشك مراجعه كنید.S 26
فورا همه لباسهای آلوده را از تن در آوریدS 27
بعد از تماس ماده با پوست، فورا پوست را با ماده ای که سازنده مشخص کرده فراوان بشوئید.S 28
بعد از تماس ماده با پوست، فورا پوست را با آب فراوان بشوئید.S 28/1
بعد از تماس ماده با پوست، فورا پوست را با آب فراوان و صابون بشوئید.S 28/2
بعد از تماس ماده با پوست، فورا پوست را با آب فراوان و صابون بشوئید و در صورت امكان با پلی اتیلن پوست را بشوئید .S 28/3
بعد از تماس ماده با پوست ، فورا پوست را با پلی اتیلن گلیكول 300 و اتانول ( 2:1 ) همراه آب بشوئید.S 28/4
بعد از تماس ماده با پوست، فورا پوست را با پلی اتیلن گلیكول400 بشوئید.S 28/5
بعد از تماس ماده با پوست ، فورا پوست را با پلی اتیلن گلیكول 400 بشوئید و سپس پوست را با آب فراوان بشوئید.S 28/6
بعد از تماس ماده با پوست ، فورا پوست را با آب و صابون اسیدی بشوئید.S28/7
از ریختن مواد به داخل فاضلاب خودداری كنید.S 29
هرگز آب را به این ماده اضافه نكنید.S 30
احتیاطهای لازم را در برابر الكتریسیته ساكن رعایت كنید.S 33
این ماده و ظروف آن باید با یك روش ایمن دفع شوند.S 35
از لباسهای مناسب حفاظتی استفاده كنید.S 36
از دستكش ایمنی مناسب استفاده كنید.S 37
در هنگام نبود تهویه كافی از تجهیرات تنفسی مناسب استفاده كنید.S 38
از عینك ایمنی یا نقاب حفاظ صورت استفاده كنید.S 39
برای تمیز كردن كف محل و تمام اشیاء آلوده به این ماده از …………… استفاده كنید ( توسط سازنده مشخص می شود) .S 40
برای تمیز كردن كف محل و تمام اشیاء آلوده این ماده از آب فراوان استفاده كنید.S 40/1
در هنگام حریق یا انفجار از استنشاق فیومهای ماده خودداری كنید.S 41
در هنگام ایجاد فیوم یا اسپری ماده از تجهیزات تنفسی مناسب استفاده كنید.S 42
در هنگام حریق از ……… ( نوع اطفاء كننده حریق توسط سازنده مشخص می شود ) استفاده كنید.S 43
در هنگام حریق از آب استفاده كنیدS 43/1
در هنگام حریق از آب یا پودر اطفاء حریق استفاده كنیدS 43/2
در هنگام حریق از پودر اطفاء حریق استفاده كنید – از آب هرگز استفاده نكنیدS 43/3
در هنگام حریق از دی اكسید كربن استفاده كنید – از آب هرگز استفاده نكنیدS 43/4
در هنگام حریق از ماسه استفاده كنید – از آب هرگز استفاده نكنیدS 43/6
در هنگام حریق ازپودر فلزی استفاده كنید –هرگز از آب استفاده نكنیدS 43/7
در هنگام حریق از ماسه – دی اكسید كربن یا پودر اطفاء حریق استفاده كنید. هرگز از آب استفاده نكنید.S 43/8
در صورت حادثه و یا احساس نا خوش فورا به پزشك مراجعه كنید.S 45
در صورت خوردن ماده فورا به پزشك مراجعه كنید و بر چسب ماده یا ظرف ماده را نشان وی دهید.S 46
در دمای كمتر از ………… نگهداری كنید ( توسط سازنده مشخص می شود ).S 47
در دمای كمتر از 25 درجه سانتیگراد نگهداری كنید.S 47/1
ماده را بوسیله ………… مرطوب نمایید ( ماده مناسب توسط سازنده مشخص می شود )S 48
ماده را بوسیله آب مرطوب نمائید.S 48/1
ماده را تنها در ظروف اصلی آن نگهداری كنید.S 49
ماده را با مواد دیگر مخلوط ……… نكنید ( توسط سازنده مشخص می شود ).S 50
ماده را با اسیدها مخلوط نكنید.S 50/1
ماده را با قلیاها مخلوط نكنید.S 50/2
ماده را با اسیدهای قوی، بازها ی قوی فلزات غیر آهنی یا نمك آنها مخلوط نكنید.S 50/3
فقط در محلی دارای تهویه عمومی مناسب با ماده كار كنید.S 51
جهت مصرف داخلی بر روی سطوح وسیع توصیه نمی شود.S52
از تماس با ماده بپرهیزید. دستورالعمل های تخصصی را قبل از استفاده تدارك ببینید. برای استفاده كنندگان حرفه ای محدود می باشد.S 53
ماده و ظروف آن را در محلهای مخصوص جمع آوری مواد و زباله های خطرناك یا ویژه دفع كنید.S 56
از ظروف مناسب جهت جلوگیری از آلودگی محیط زیست استفاده كنید.S 57
برای اطلاعات لازم در مورد بازیافت و استفاده دوباره از ماده به شركت سازنده یا پخش كننده ماده مراجعه كنید.S59
این ماده و ظروف آن باید بعنوان زباله های خطرناك دفع شوند.S 60
از رها سازی ماده در محیط زیست خودداری كنید. به دستورالعمل های ویژه یا برگه اطلاعات ایمنی ماده مراجعه كنید.S 61
در صورت خوردن بیمار را وادار به استفراغ نكنید . فورا به پزشك مراجعه كرده و ظرف یا بر چسب ماده را به وی نشان دهیدS62
در صورت استنشاق ماده، بیمار را به هوای تازه منتقل كرده از او بخواهید استراحت كند.S63
در صورت خوردن ماده ، دهان را با آب بشوئید (تنها در صورت هوشیار بودن بیمار ).S64

نحوه یافتن مواد شیمیایی

 تاکنون راه های مختلفی برای نمایش و نامگذاری مواد شیمیایی ارائه شده است. فرمول مولکولی که نشان دهنده تعداد و نوع اتم های موجود در ساختار ماده است، از متداول ترین نامگذاری مواد شیمیایی ست. فرمول مولکولی  یا شیمیایی اطلاعاتی از ساختار مولکولی ماده نمی دهد، ضمن این که در این شیوه نامگذاری نام های یکتایی ایجاد نمی شود یعنی در استفاده از فرمول شیمیایی برای جستجوی یک ماده امکان وجود ماده دیگری با همان فرمول شیمیایی وجود داشته دارد.

  کد یا شماره CASه(Chemical Abstracts Service) یک شماره تا ده رقمی با فرمت xxxxxxx-yy-z است که توسط انجمن شیمی آمریکا ارائه شده و برای ثبت هر ماده جدیدی که به این سازمان وارد می شود اختصاص می یابد. بنابراین بر اساس شماره CAS اطلاعات دقیق هر ماده ای قابل دسترسی ست. با جستجو در http://www.cas.org می توان اطلاعات به روز و مفصلی در مورد ماده مورد نظر بدست آورد. نامگذاری های خطی شامل نامگذاری SMILESه(Simplified molecular-input line-entry system) و InChIه(International Chemical Identifier) نیز کاربرد گسترده ای برای جستجو مواد پیدا کرده اند.

  اگرچه روش های مختلف نامگذاری مواد شیمیایی متنوع است و هرکدام برای برطرف کردن عیب یا نقص روش های دیگر ابداع می شوند اما شرکت های سازنده مواد شیمیایی از کد تولید (Product number) برای معرفی محصولات خود استفاده می کنند. بنابراین برای سفارش یک ماده باید کد تولیدی شرکت مربوطه که نشان دهنده درجه خلوص، گرید و وزن ماده است را جستجو کرد. همراه هر ماده شیمیایی یک برگ تائیدیه آنالیز (Certificates Analysis) الصاق می شود که شامل مشخصات فیزیکی، وزن، رنگ، نوع بسته بندی اطلاعات ایمنی و.. می باشد.

  سایت chemspider.com یک بانک اطلاعاتی (Database) بسیار قوی برای بیش از ۵۰ ملیون مولکول از ۵۰۰ منبع مختلف فراهم کرده است که جستجوی در آن رایگان است. جستجو می تواند بر اساس هر روش نامگذاری دلخواهی انجام شود. به عنوان مثال می توان اتانول را با کلید واژه های ethanol ، C2H5OH ، ۱-hydroxyethane ، Alcohol ، CCO (SMILES) ، InChI=1S/C2H6O/c1-2-3/h3H,2H2,1H3 و .. جستجو کرد. اطلاعات شامل انواع اسامی و نامگذاری ترکیب مورد جستجو، ساختار دو بعدی و سه بعدی مولکول، خواص فیزیکی و شیمیایی، جستجو ترکیبات مشابه، طیف های آنالیزی و مقالات مربوطه است. این پایگاه داده قسمتی مربوط به فروش (vendor) نیز برای ترکیبات در نظر گرفته است که با مراجعه به این قسمت اسم و آدرس شرکت های تولید کننده ماده به همراه شماره تولید هر شرکت در آن ارائه شده است. شکل زیر قسمتی از صفحه جستجو در این سایت برای اتانول را نشان می دهد.

سایت https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov نیز اطلاعات بسیار مفید و ارزشمندی از خواص شیمیایی و فیزیکی، سم شناسی و فارماکولوژی، کلینیکی، دارویی و .. مواد شیمیایی ارائه می دهد.

جدول ۳ انواع درجه بندی مواد شیمیایی